Κυκλοφόρησε το βιβλίο: 1821, Μια παράδοση ανταρσίας: Η γνωστή-άγνωστη επανάσταση, τέλος ή αρχή; (Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2025). Είναι ένας ογκώδης τόμος 600 σελίδων, που περιλαμβάνει 49 από τις 74 εισηγήσεις που έγιναν στο ομώνυμο Συνέδριο που είχε λάβει χώρα το τετραήμερο 9-12 Δεκεμβρίου 2021 στη Νομική Σχολή της Αθήνας και στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων (βλ. περισσότερα στον ιστότοπο του συνεδρίου, καθώς και στη σελίδα του στο facebook).

Στο συνέδριο αυτό, τις εργασίες του οποίο παρακολούθησε πλήθος κόσμου, συμμετείχαν Έλληνες και ξένοι ιστορικοί, πανεπιστημιακοί και διανοούμενοι, επαγγελματίες ερευνητές και πολιτικοί ακτιβιστές. Ενώ από μια άποψη ήταν ένα από τα πάμπολλα γεγονότα που συνέβησαν το 2021 με την ευκαιρία των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση, από την άλλη μεριά είχε έναν πολύ ξεχωριστό χαρακτήρα. Κινήθηκε έξω από το πολιτικό και επιστημονικό πλαίσιο των περισσότερων από αυτά τα επετειακά γεγονότα, όπως το επέβαλε η κυβέρνηση και τα συστημικά ΜΜΕ, που ούτε λίγο ούτε πολύ, θέλησαν να πουν ότι το 1821 δεν ήταν παρά ο πρόλογος για την ένταξη των Ελλήνων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε αυτό που το σημερινό ελλαδικό κατεστημένο ονομάζει «σωστή πλευρά της ιστορίας».

Απέναντι σε αυτόν τον εκσυγχρονιστικό μύθο και τον απλοϊκό φιλελευθερισμό που τον περιβάλλει, το συνέδριο θέλησε να αναδείξει άγνωστες ή υποτιμημένες πτυχές της επανάστασης, που δείχνουν την πολλαπλότητα, την περιπλοκότητα, τις αντιφάσεις και τις αντινομίες και που χαρακτηρίζουν το 1821, όπως κάθε πραγματική επανάσταση. Και θέλησε επίσης να αναδείξει την επικαιρότητα όλων αυτών των ζητημάτων. Η πρόθεση αυτή φαίνεται στα τρία στοιχεία του τίτλου και του υπότιτλου του συνεδρίου και του βιβλίου: Το 1821 ως παράδοση ανταρσίας — γνωστή-άγνωστη επανάσταση — τέλος ή αρχή;

Για παράδειγμα…

Η δική μου συμβολή στο συνέδριο είχε τίτλο «Ιω. Κοκκώνης: Μια κοινοτιστική πολιτική πρόταση-θεωρία για το μετεπαναστατικό ελληνικό κράτος» (σσ. 434-446). Αφορά το δίτομο έργο Περί Πολιτειών, που συνέγραψε κατά τη δεκαετία της επανάστασης ο Ιωάννης Κοκκώνης, παιδαγωγός, βασικός στέλεχος της κυβέρνησης Καποδίστρια, μετέπειτα ιδρυτής της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και του Αρσακείου, και ο πρώτος κατ’ ουσίαν σύγχρονος Έλληνας πολιτειολόγος. Όπως λέω στο κείμενο που περιλαμβάνεται στον τόμο, η δίτομη αυτή πολιτειολογική πρόταση-μελέτη του Ιω. Κοκκώνη «είναι μια σαφής μαρτυρία ότι υπήρχε εναλλακτική λύση» στην τροπή «που πήραν τα πράγματα στο απελεύθερο ελληνικό κράτος» (σελ. 435).

Μερικά παραπάνω για το συνέδριο, από την ιστοσελίδα της έκδοσης:

Για την κυρίαρχη ιδεολογία η Επανάσταση του 1821 ήταν «φιλελεύθερη», «εθνική» και «δημοκρατική». Αυτοί οι χαρακτηρισμοί, αν και δεν είναι εντελώς αβάσιμοι, δεν αρκούν για να αποδώσουν την περιπλοκότητα, τις αντιφάσεις, τις αντινομίες και την πολλαπλότητα που χαρακτηρίζουν το 1821, όπως και κάθε πραγματική επανάσταση.

Ο παρών συλλογικός τόμος επιχειρεί να σκιαγραφήσει μια πανοραμική εικόνα της Επανάστασης, που να σώζει κατά το δυνατόν τα φαινόμενα στην πολυσημία και την αντιφατικότητά τους, να δείχνει τη διακριτότητα των πολλών επιπέδων, σχεδίων, καταγωγικών γραμμών, τον υβριδικό χαρακτήρα των καταστάσεων κ.λπ. 

Ήδη ο τίτλος του συνεδρίου δηλώνει τις δύο παραδοχές πάνω στις οποίες εδράζεται ο τόμος: α) Η Επανάσταση είναι γνωστή-άγνωστη, τη γνωρίζουμε λιγότερο καλά απ’ ό,τι τη Γαλλική ή τη Ρωσική. β) Το εγχείρημα του συνεδρίου (και της έκδοσης των πρακτικών) προσεγγίζει την Επανάσταση από τη σκοπιά μιας παράδοσης ανταρσίας, η οποία ξεκινάει πολύ πριν το 1821 και φτάνει μέχρι τις μέρες μας.

Το συνέδριο και η έκδοση των πρακτικών αποτελούν μια παρέμβαση στη δημόσια συζήτηση, η οποία στοχεύει να συμβάλει σε μια επιστημονικά θεμελιωμένη κριτική της ηγεμονικής ιδεολογίας, στην προοπτική της ανάπτυξης της κοινωνικής (ταξικής) και πολιτικής συνείδησης των φορέων που είναι ικανοί να αναγεννήσουν, σε σύγχρονα συμφραζόμενα, την παμπάλαιη παράδοση ανταρσίας.

Αξίζουν συγχαρητήρια στον Γιώργο Λιερό, που ήταν ο εμπνευστής και η ψυχή του Συνεδρίου και της έκδοσης. Συγχαρητήρια αξίζουν επίσης στις Εκδόσεις των Συναδέλφων που έφεραν σε πέρας ένα δύσκολο εκδοτικό εγχείρημα, με αυξημένες οικονομικές απαιτήσεις. Αποδείχθηκε πολύ αποτελεσματική η κυκλοφορία κουπονιού προαγοράς, που επέτρεψε στους φίλους του εγχειρήματος να συμβάλουν στην πραγματοποίηση της έκδοσης.

Ας σημειωθεί πως το συνέδριο για το 1821 ήταν κατ’ ουσίαν συνέχεια ενός προηγούμενου συνεδρίου, που έγινε στην Αθήνα 12-14 Απριλίου 2019 για τη Ρωσική Επανάσταση του 1917: Ρωσική Επανάσταση. Η διαρκής πρόκληση. Και εκείνο το συνέδριο, βασικοί συντελεστές του οποίου ήταν επίσης ο Γιώργος Λιερός και οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, είχε επίσης μια ανάλογη στόχευση: να αναδείξει τις άγνωστες ή υποτιμημένες πτυχές της Οκτωβριανής επανάστασης. Βλ. περισσότερα στη σελίδα του συνεδρίου στο facebook και στο YouTube, καθώς και στον τόμο με τα πρακτικά: Ρωσική επανάσταση: Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση (Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2021).

Αναλυτικά τα Περιεχόμενα του Τόμου για το 1821

1821, Μια παράδοση ανταρσίας: Η γνωστή-άγνωστη επανάσταση, τέλος ή αρχή;

Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2025

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: Ένα διαφορετικό συνέδριο

ΤΑ ΤΙΜΩΜΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΑ: ΔΑΜΙΑΝΑΚΟΣ, ΛΑΜΠΡΙΝΟΣ, ΣΚΑΡΙΜΠΑΣ

• Γιάννης Ζαϊμάκης: Παράδοση ανταρσίας, «επικίνδυνες» τάξεις και πολιτισμική ετερότητα: αναστοχασμοί πάνω στο έργο του Στάθη Δαμιανάκου.
• Λη Σαράφη: «…Μέσα από καπνούς κι αίματα…» Ο Γιώργης Λαμπρινός και η ανάδειξη του λαϊκού χαρακτήρα της επανάστασης του 1821.
• Συμεών Γρ. Σταμπουλού: Η σιδερωμένη ιστορία για το Εικοσιένα και οι λερωμένοι κατσαπλιάδες στον μπερντέ του Γιάννη Σκαρίμπα.

 

ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

• Μαρίνος Σαρηγιάννης: Εξεγέρσεις και οθωμανική πόλη 16ος-19ος αιώνας.
• Αϊφέρ Καρακάγια-Σταμπ: Οι διωγμοί των Κιζίλμπας και η οθωμανική πολιτική τάξη.
• Ιχάμπ Σαμπάνα, Χαριτίνη Πετροδασκαλάκη: Η Ελληνική Επανάσταση και η Οθωμανική Ανατολή: Αλλαγές και συγκρούσεις στην Οθωμανική Μέση Ανατολή του πρώιμου 19ου αιώνα.
• Κάλεντ Φάχμι: Αιγύπτιοι στρατιώτες στην Πελοπόννησο.
• Έφη Κάννερ: Επιτελέσεις της εθνικής ταυτότητας σε ένα πολυεθνοτικό περιβάλλον. Φύλο, διακοινοτική επικοινωνία και εθνική ταυτότητα στην εποχή των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων.
• Γιάβορ Ταρίνσκι: Η Βαλκανική Ομοσπονδία & το απελευθερωτικό κίνημα της Βουλγαρίας του 19ου αιώνα.
• Γιώργος Μανιός: Η (διπλή) επανάσταση του 1821 στις σελίδες της ρουμανικής ιστοριογραφίας.

 

Ο ΕΥΡΥΤΕΡΟΣ ΠΕΡΙΓΥΡΟΣ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ 1821

• Καχραμάν Σακούλ: Η Πελοπόννησος στη Μεσόγειο, οι Οθωμανοί και τα τοπικά πλαίσια πριν την Επανάσταση.
• Άννα Καρακατσούλη: Ο φιλελληνισμός και ο αντίλογός του: Υπέρμαχοι και αντίπαλοι της ελληνικής ανεξαρτησίας στη Δυτική Ευρώπη.
• Οξάνα Κιγιάνσκαγια: Δεκεμβριανά (1825) και Ελληνική Επανάσταση.
• Ντέιβιντ Φέλντμαν: «Ο άνεμος της Ελευθερίας». Η Μάχη του Σκουλενίου ως σύμβολο ανδρείας και τιμής στη ρωσική λογοτεχνία.

 

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

• Ίκαρος Μαντούβαλος: Οδεύοντας προς το 1821. Οι κόσμοι των παροίκων στα ευρωπαϊκά περιβάλλοντα και τα εμπορικά τους δίκτυα στον χώρο των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου (18ος αι.-αρχές 19ου αι.).
• Ιάσων Κουτούφαρης-Μαλανδρίνος: Πολιτειολογικά της Μάνης (1460-1831): Μια πρώτη σκιαγράφηση.
• Βασιλική Λάππα: Οι αγροδασοπονικές χρήσεις των ορεινών γαιών της Ευρυτανίας και οι κοινωνικοί θεσμοί των κοινοτήτων στα προεπαναστατικά και επαναστατικά χρόνια του 1821.
• Σπύρος Αλεξίου: Αρματολίκια: θεσμική-ιδεολογική συγκρότηση και ρόλος στην Επανάσταση.
• Κώστας Σαρρής: Τρύπα στη γεωγραφία: Για τις προϋποθέσεις της Επανάστασης του 1821 στη Δυτική Ελλάδα.
• Σωτήρης Λυκουργιώτης: Γεωγραφία και επανάσταση: Ο ελληνικός γεωχώρος ως εκμαγείο του 1821.
• Χαράλαμπος Μαγουλάς: Η επαναστατικότητα και ο απόηχος της Ελληνική Νομαρχίας.

 

ΛΑΪΚΕΣ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

• Γιάννης Αγγελάκης: «Λαβόντες αφορμήν από την κατά τον ιερό τούτον αγώνα αναρχίαν»: «Οικειοποιήσεις» τσιφλικιών και διαμάχες μεταξύ χωρικών και προκρίτων στην επαρχία Κραβάρων 1821-1831.
• Σωκράτης Πετμεζάς: «Γη και Ελευθερία»: σχετικά με το «ζήτημα της γης» στην Ελληνική Επανάσταση και κατά την ίδρυση του ελληνικού κράτους.
• Μηνάς Αντύπας: «…χωρίς να εδύναντο, ούτε οι συγκύριοι των πλοίων, ούτε η τοπική αρχή να εμποδίσει τας δυναστικάς και βιαίας πράξεις…». Συλλογικές αντιδράσεις  και αντιστάσεις των πληρωμάτων της Ύδρας στα έτη 1825-1826.
• Νίκος Ισμυρνιόγλου: Συλλογικές επαναστατικές αναφορές διαμαρτυρίας: ‘Όρια και συμβολή σε μια «από τα κάτω» ανάγνωση της Επανάστασης.

 

ΟΥΤΟΠΙΕΣ, ΛΑΪΚΕΣ ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ

• π. Αντώνιος Πινακούλας: Ο προφητικός χιλιασμός ως συνιστώσα της Ελληνικής Επανάστασης.
• Μάριος Χατζόπουλος: Η «Ώρα» της «Ανάστασης». Προφητικός χρόνος και εξεγερτική διαδικασία.

 

ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

• Παντελής Μπουκάλας: Από τα κλέφτικα στα τραγούδια της Επανάστασης.
• Γιώργος Λιερός: Είτε κλέφτης είτε ακρίτας είτε αντάρτης: η παράδοση ανταρσίας στον ελλαδικό χώρο.
• Κώστας Γαλανόπουλος: Η μυθιστορικήν περιπέτεια της Επανάστασης. Συμβολή στην ιστοριογραφία των συναισθημάτων του 1821.

 

ΤΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ: ΘΕΣΜΟΙ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ/Η «ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ»

• Σίμος Μποζίκης: Το δημόσιο χρέος της περιόδου 1821-1832.
• Γιάννης Μηλιός: Η «Δημόσιος Οικονομία» του επαναστατικού ελληνικού κράτους, 1821-1827.
• Δημήτρης Τσαραπατσάνης: Τα συντάγματα της Επανάστασης: Μια απόπειρα εξήγησης.
• Ευάγγελος Σταυρόπουλος: Η πρόσληψη του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου στη σκέψη του Karl Gustav Geib. Ελληνικές κοινότητες, εθιμικότητα και η παραγωγή ενός «καθαρά εθνικού αστικού δικαίου».
• Ρομίνα Τσακίρη: «Άξιοι της αγάπης του έθνους». Η ζωή στα νερά της Γραμβούσας στα χρόνια της Επανάστασης (1825-1828): Προσδοκίες και οράματα, δυσχέρειες και διαψεύσεις.
• Βασίλης Ξυδιάς: Ιω. Κοκκώνης: Μια κοινοτιστική πολιτική πρόταση-θεωρία για το μετεπαναστατικό ελληνικό κράτος.

 

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΕΠΙΔΙΚΑ ΣΤΟΥΣ ΕΜΦΥΛΙΟΥΣ 1823-1825

• Σωτήρης Λαπιέρης, Γιώργος Θεοδωρίδης: Εμφύλιες συγκρούσεις και κοινωνικές αντιθέσεις το 1821: Μια απόπειρα ανάγνωσης πέρα από το δίπολο παράδοση/ εκσυγχρονισμός.
• Γρήγορης Δελημάρης: «Εμφύλιες» συγκρούσεις και διαμάχες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821.
  

Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ: ΠΟΛΙΤΙΚΟΪΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

• Δημήτρης Παπανικολόπουλος: Η Επανάσταση του 1821 υπό το πρίσμα της θεωρίας των κοινωνικών κινημάτων.
• Αναστάσης Γκίκας: Οι κλέφτες και οι αρματολοί στο μεταίχμιο της κοινωνικοϊστορικής μετάβασης – Η στάση τους στην Επανάσταση του 1821.
• Σπύρος Δαπέργολας: Οι ελίτ του νέου ελληνικού κράτους και η σχέση τους με την Επανάσταση: Μια εισαγωγή.
• Παντελής Κυπριανός: Φωτισμένοι άνθρωποι για μια δημοκρατική πολιτεία: Τα όρια του λόγου και των λογίων το 1821.

 

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ

• Άγγελος Καλογερόπουλος: Το μουσικό ζήτημα και η εθνική μουσική.
• Αλέξανδρος Μιστριώτης: Εντοπίζοντας ένα τυφλό σημείο. Οι χριστιανικοί ναοί των Αθηνών μετά την Επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους.
  

ΤΟ 1821 ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΩΝ

• Χρήστος Μπακάλης: Οι εορτασμοί της εκατονταετηρίδας στο Αγρίνιο και την Αιτωλοακαρνανία το 1930 εν μέσω ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων.
• Γιώργος Χρανιώτης: Αντιμαχόμενες αναμνήσεις, αλληλοσυγκρουόμενες διεκδικήσεις: στρατός, έφεδροι, κίνημα παλαιών πολεμιστών και η μνημόνευση του 1821 τη δεκαετία του 1920.
• Ελένη Αποστολίδου: Ιστορικοί μύθοι και ζητήματα ιστορικής κατανόησης και ιστορικής κουλτούρας: Μια μελέτη περίπτωσης, το «κρυφό σχολειό».
• Γιώργος Ανδρίτσος: Η Επανάσταση του 1821 στον ελληνικό κινηματογράφο. Η περίπτωση της ταινίας Παπαφλέσσας: Η μεγάλη στιγμή του ’21.

 

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

• Τζεμάλ Καφαντάρ: Η γεύση της ανταρσίας και το άρωμα της ελευθερίας: πέρα από ακμή και παρακμή.

 

Εδώ μπορείτε να βρείτε το αναλυτικό πρόγραμμα του συνεδρίου, με όλες τις εισηγήσεις (ελληνικά και αγγλικά).

Πνευματικά δικαιώματα:

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση για μη εμπορικούς σκοπούς με προϋπόθεση την αναφορά της πηγής και τη μη αλλοίωση με οποιονδήποτε τρόπο του περιεχομένου. © Basil Xidias